Tal e como vos informamos, o pasado 27 de abril abriuse o prazo de presentación de alegacións, no marco do trámite de audiencia e información pública, ao Proxecto de real decreto do Estatuto do Estudantado Universitario. Este trámite rematou o luns 18 de maio.
Desde CCOO consideramos positivos os avances contidos no texto, no que se observa un esforzo por modernizar o marco normativo e adaptalo á realidade social e tecnolóxica actual. O documento destaca polo seu enfoque na protección de dereitos e a inclusión, actualizando conceptos que quedaran obsoletos desde o estatuto de 2010:
- Enfoque na saúde mental e benestar: é un dos piares máis sólidos. Recoñece explicitamente o dereito á protección da saúde mental e a necesidade de servizos de orientación psicopedagóxica, algo que a comunidade universitaria viña reclamando intensamente.
- Dereitos en prácticas externas: reforza a figura do estudante en prácticas, asegurando que estas teñan un carácter formativo real e non se convertan en man de obra encuberta. Establece dereitos claros sobre a xornada, a titorización e a non discriminación.
- Inclusión e diversidade: o texto supón un grande avance canto á atención á discapacidade e as necesidades específicas de apoio educativo (NEAE). Garante a adaptación de programas e avaliacións sen que isto mingüe o nivel académico.
- Participación estudantil: potencia a representación institucional. Non só mantén o Consello de Estudantes Universitario do Estado (CEUNE), senón que obriga as universidades a facilitar medios e espazos para que o estudantado se organice e participe na gobernanza.
- Modernización dixital: inclúe dereitos relacionados coa protección de datos, a desconexión dixital (en certos contextos) e o acceso a recursos tecnolóxicos, recoñecendo a fenda dixital como un factor de exclusión.
- As universidades facilitarán e promoverán o aloxamento en condicións de dignidade e suficiencia dos seus estudantes.
Porén, coma todo texto legal en fase de proxecto, presenta un equilibrio entre propostas formais e desafíos prácticos de implementación.
Observamos con preocupación que, tras a boa elección de puntos que se han traballar para mellorar a vida do estudantado, non hai medidas firmes para levalas definitivamente a cabo.
En primeiro lugar, é preocupante que moitos dos dereitos fundamentais queden condicionados a cláusulas de salvagarda vinculadas ás «dispoñibilidades organizativas e orzamentarias» das universidades, o que pode baleiralos de contido práctico. Isto afecta especialmente a cuestións clave como a conciliación entre estudos e traballo, o apoio a vítimas de violencia ou as adaptacións académicas, cuxos límites remiten a conceptos difusos como as «posibilidades organizativas» ou as «características académicas» das materias, sen establecer criterios obxectivos que permitan garantir estes dereitos de xeito efectivo. Precisamente, a relación entre estudos e traballo constitúe un dos puntos máis febles do Estatuto, ao non incorporar mecanismos claros, esixibles e homoxéneos que aseguren a compatibilidade real para o estudantado traballador.
Ademais, resulta especialmente preocupante o nulo diálogo mantido polo ministerio coas organizacións sindicais durante a elaboración do texto, malia sermos actores fundamentais para abordar as problemáticas vinculadas á precariedade xuvenil, o acceso aos estudos e a compatibilización da vida académica e laboral. Non é de estrañar, pois, que este sexa precisamente un dos puntos máis débiles do Estatuto.
Así mesmo, o proxecto de real decreto delega de maneira excesiva o desenvolvemento efectivo de numerosos dereitos na normativa interna de cada universidade ou comunidade autónoma, o que pode derivar nunha forte desigualdade territorial e na ausencia de estándares mínimos comúns en todo o Estado. Aspectos tan relevantes como os sistemas de avaliación e revisión, os protocolos de apoio en materia de discapacidade, saúde mental ou igualdade, ou incluso o exercicio do paro académico, quedan supeditados ao que determine cada institución. Esta remisión constante a regulamentos internos pode xerar unha grande heteroxeneidade na protección de dereitos e na calidade dos servizos ofrecidos ao estudantado.
Doutra banda, aínda que o texto inclúe obrigas de financiamento para determinadas actividades e estruturas, non establece contías mínimas nin compromisos orzamentarios concretos que permitan garantir o seu cumprimento. Menciónase a necesidade de destinar recursos ao asociacionismo estudantil, á mobilidade ou ao funcionamento do Consello de Estudantes Universitario do Estado, pero sen definir que se entende por financiamento suficiente nin prever mecanismos de actualización ou garantía económica. Do mesmo modo, o Estatuto enumera unha serie de servizos que as universidades «deberán dispoñer», como a atención psicolóxica ou a promoción dunha alimentación saudable, sen concretar estándares mínimos de calidade, ratios profesionais ou mecanismos de control que aseguren unha prestación homoxénea e efectiva. E todo isto sen compromiso ningún de financiamento, o que, no actual contexto de infrafinanciamento crónico das universidades públicas, condiciona de forma radical a concreción práctica destes dereitos.
Finalmente, o texto recorre reiteradamente a expresións como «promover», «fomentar» ou «impulsar» en materia de participación estudantil, igualdade ou representación, evitando establecer obrigas de resultado ou mecanismos correctores claros en caso de incumprimento. Esta formulación excesivamente declarativa reduce a capacidade transformadora do Estatuto e limita a súa eficacia real para garantir dereitos efectivos e condicións equitativas para o conxunto do estudantado universitario.
O éxito deste Estatuto non dependerá tanto da súa redacción como da capacidade real das universidades para adaptaren os seus regulamentos internos e, sobre todo, de que o ministerio asegure os fondos necesarios para que «dereito» non sexa sinónimo de «trámite imposible».